Khái niệm về Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Các-bon (CBAM) được đề xuất chính thức bởi Ủy ban châu Âu (EC) vào ngày 11 tháng 12 năm 2019 trong khuôn khổ Thỏa thuận Xanh của Liên minh châu Âu (EU) và sau đó được Nghị viện châu Âu (EP) phê duyệt. CBAM trở thành một trong bốn cơ chế định giá các-bon trong Thỏa thuận Xanh được Hội đồng châu Âu thông qua ngày 10 tháng 3 năm 2021. Dựa trên quyết định thông qua này, Ủy ban châu Âu đã tiến hành các cuộc họp tham vấn với các quốc gia thành viên và các chuyên gia, nhà khoa học, và các doanh nghiệp về chi tiết và lộ trình cụ thể để thực hiện CBAM. Vào ngày 14 tháng 7 năm 2021, EC chính thức ban hành đề xuất CBAM chi tiết để xem xét, bên cạnh đó, Hội đồng châu Âu đã ban hành một thông báo thêm vào tháng 3 năm 2022. Vào tháng 6 năm 2022, Nghị viện châu Âu đã thông qua đề xuất CBAM sửa đổi. Hội đồng châu Âu có thể phê chuẩn CBAM thông qua đa số phiếu đủ điều kiện của 55% các Quốc gia Thành viên EU đại diện cho ít nhất 65% dân số EU bởi CBAM không được đề xuất như một loại thuế mà được xây dựng như một cơ chế hỗ trợ cho Hệ thống Giao dịch Phát thải (ETS) hiện có của EU. CBAM sẽ hoạt động với giai đoạn chuyển tiếp từ ngày 1 tháng 1 năm 2023 đến năm 2026. Trong giai đoạn này, các nhà xuất khẩu sẽ được miễn 100% hạn ngạch phát thải để đảm bảo một sân chơi bình đẳng cho các công ty xuất khẩu hàng EU sản xuất. Tuy nhiên, với khủng hoảng địa chính trị ngày càng nghiêm trọng, càng ngày càng có ít khả năng quyết định về CBAM sẽ được đưa ra trước cuối năm 2022 và vì vậy, việc đưa CBAM vào hiệu lực sẽ bị trì hoãn.
“Hệ thống Giao dịch Phát thải (ETS) của EU là hệ thống trao đổi phát thải quốc tế đầu tiên và là chính sách hàng đầu của EU trong việc ứng phó với biến đổi khí hậu. Hệ thống này đặt ra giới hạn về lượng phát thải KNK được phép phát thải từ các hoạt động công nghiệp của một số ngành. Hạn ngạch phát thải phải được mua trên sàn giao dịch ETS, mặc dù EC có ban hành một số hạn ngạch miễn phí nhất định để tránh rò rỉ các-bon.”
Mục tiêu chính của CBAM là ngăn chặn rò rỉ các-bon bằng cách tạo ra một sân chơi bình đẳng giữa các nhà sản xuất EU tuân theo EU ETS và các đối thủ cạnh tranh của họ ở ngoài EU. Cơ chế CBAM thực hiện điều này bằng cách thay thế các hạn ngạch miễn phí hiện được phân bổ cho các nhà sản xuất EU trong các lĩnh vực có nguy cơ rò rỉ các-bon cao. EU cũng mong muốn CBAM khuyến khích các đối tác thương mại ngoài EU thực hiện các biện pháp nhiều tham vọng hơn để giảm nhẹ phát thải khí nhà kính (KNK).
“Rò rỉ các-bon xảy ra khi doanh nghiệp có trụ sở tại EU dịch chuyển các hoạt động sản xuất phát thải cao ra nước ngoài để lợi dụng các chính sách còn lỏng lẻo tại các quốc gia này, hoặc khi các sản phẩm EU bị thay thế bởi các hàng nhập khẩu có phát thải các-bon cao hơn.”
Phạm vi của CBAM sẽ bị giới hạn ngay từ đầu đối với cả loại phát thải và các lĩnh vực được bao gồm trong cơ chế. CBAM sẽ bao gồm phát thải trực tiếp (Scope 1) của năm lĩnh vực gồm có sắt và thép, xi măng, nhôm, phân bón, và điện. Nghị viện muốn bổ sung hydrogen, hóa chất hữu cơ và polyme. Các phát thải KNK được quy định trong CBAM tương ứng với các phát thải được đề cập trong Phụ lục I của ETS, cụ thể là carbon dioxide (CO2), cũng như nitrous oxide (N2O), và perfluorocarbons (PFCs) nếu có liên quan. Việc bao gồm phát thải gián tiếp (Scope 2) đang được tranh luận vì Nghị viện muốn đưa vào nhưng bị Ủy ban phản đối.
Nguyên tắc hoạt động của CBAM là khi CBAM có hiệu lực, các doanh nghiệp nhập khẩu vào EU hàng hóa được sản xuất ngoài EU sẽ phải mua chứng chỉ tương ứng với lượng phát thải trong quá trình sản xuất các hàng hóa đó. EU sẽ tính toán giá chứng chỉ CBAM để phản ánh giá trung bình hàng tuần của đấu giá hạn ngạch trong EU. Trong trường hợp không thể xác minh được lượng phát thải thực tế, số chứng chỉ CBAM cần dùng sẽ được xác định (1) dựa trên giá trị trung bình tại nước sản xuất theo dữ liệu hoặc tài liệu hiện có hoặc (2) bằng cách sử dụng giá trị mặc định được đặt ở mức bằng với lượng phát thải của 10% các cơ sở phát thải nhiều nhất EU. Trong trường hợp hàng hóa nhập khẩu đã nộp thuế CO2 ở nước xuất khẩu, chi phí của chứng chỉ CBAM sẽ được tính dựa trên chênh lệch giữa giá mua phát thải CO2 ở EU và giá của CO2 ở nước xuất khẩu. Hiện vẫn chưa rõ liệu giá ETS hoặc các công cụ chính sách khác có được xem xét hay không. Hơn nữa, vẫn chưa rõ liệu các tín chỉ phát thải từ các cơ chế thị trường carbon quốc tế có thể được sử dụng thay thế cho các chứng chỉ CBAM hay không.
Trong giai đoạn chuyển tiếp, CBAM sẽ không áp dụng thu phí chứng chỉ CBAM nằm mục đích tạo điều kiện cho việc triển khai cơ chế được suôn sẻ và giảm các nguy cơ gây gián đoạn cho thương mại. Các đơn vị nhập khẩu sẽ kê khai báo cáo hàng quý về lượng phát thải bao hàm trong hàng hóa nhập khẩu của họ trong quý trước, khai báo cụ thể phát thải trực tiếp và gián tiếp, và báo cáo bất kỳ phí KNK nào đã chi trả ở nước ngoài. Các chứng chỉ sẽ được đưa vào thực hiện từ năm 2026 đến năm 2035, đồng thời với việc loại bỏ dần các hạn ngạch miễn phí cho các ngành công nghiệp có nguy cơ rò rỉ các-bon cao ở châu Âu. Vi phạm quy định về CBAM sẽ bị xử phạt tương tự như vi phạm trong ETS của EU.
Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại những quan ngại về tính nhất quán của CBAM với các nguyên tắc quan trọng của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), bao gồm: không phân biệt đối xử với hàng hóa cùng phân loại, đối xử bình đẳng giữa các quốc gia và sửa đổi các điều kiện canh tranh gây bất lợi cho các hàng hóa nhập khẩu. Rất có thể các nhà xuất khẩu sẽ đưa ra khiếu nại chính thức trước WTO về CBAM trên các phương diện này.
Nguyễn Viết Cần
Nguồn
https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/qanda_21_3661
https://www.europarl.europa.eu/thinktank/en/document/EPRS_BRI(2022)698889
Background Study on the European Union’s Carbon Border Adjustment Mechanism: Options for Policy Responses. 2021. DiGregorio, M., Ha, T., Bentes, P.
Proposal for a Regulation of the European Parliament and of the Council establishing a carbon border adjustment mechanism. 14/07/2021. European Commission.
greencic@greencic.vn
